Rolnik, który zaczyna prowadzić firmę albo podejmuje pracę poza gospodarstwem, staje przed pytaniem, gdzie odprowadzać składki — w KRUS czy w ZUS. To nie jest wybór dowolny: przepisy ściśle określają, kiedy można zostać w ubezpieczeniu rolniczym, a kiedy obowiązkowo przechodzi się do powszechnego systemu. Pomyłka albo spóźnienie o kilka dni może oznaczać utratę ubezpieczenia rolniczego i obowiązek rejestracji w ZUS z wyrównaniem składek.

W tym poradniku tłumaczymy zasady na 2026 rok: kiedy rolnik z działalnością gospodarczą może pozostać w KRUS, na czym polega tzw. podwójna składka, jakie terminy trzeba pilnować oraz jak ostatecznie liczona jest emerytura rolnicza. To treść o pieniądzach i prawie — gdzie kwota jest waloryzowana co roku, zaznaczamy to wyraźnie i odsyłamy do sprawdzenia w KRUS lub ZUS.

KRUS a ZUS — dwa odrębne systemy ubezpieczeń

KRUS (Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego) obejmuje rolników i domowników pracujących w gospodarstwie powyżej 1 ha przeliczeniowego. ZUS to powszechny system dla pracowników, zleceniobiorców i przedsiębiorców. Co do zasady jedna osoba podlega jednemu systemowi w danym tytule — nie można jednocześnie dobrowolnie „zbierać” emerytury w obu na te same okresy. Wyjątkiem objętym szczególnymi regułami jest właśnie sytuacja rolnika, który dodatkowo prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą.

Kiedy rolnik z działalnością gospodarczą może zostać w KRUS

Rolnik, który rozpoczyna pozarolniczą działalność gospodarczą, może pozostać w ubezpieczeniu społecznym rolników, jeśli spełni łącznie warunki:

• podlegał ubezpieczeniu w KRUS w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata i nadal prowadzi działalność rolniczą lub stale pracuje w gospodarstwie o powierzchni powyżej 1 ha przeliczeniowego (albo w dziale specjalnym);
• złoży w KRUS oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia działalności gospodarczej lub współpracy przy niej;
• nie przekroczy rocznej kwoty granicznej należnego podatku dochodowego od działalności pozarolniczej.

Roczna kwota graniczna podatku za 2026 rok wynosi 4713 zł. Jeśli podatek należny z działalności przekroczy ten próg, ubezpieczenie rolnicze ustaje i rolnik przechodzi do ZUS.

Podwójna składka — co to znaczy dla rolnika-przedsiębiorcy

Rolnik (lub domownik), który obok gospodarstwa prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą i pozostaje w KRUS, opłaca podstawową miesięczną składkę na ubezpieczenie emerytalno-rentowe w podwójnej wysokości. Składka podstawowa to 10% emerytury podstawowej, a jej kwotę ogłasza Prezes KRUS w „Monitorze Polskim”. Składki opłaca się kwartalnie — termin przypada na ostatni dzień pierwszego miesiąca danego kwartału.

To rozwiązanie ma swoją korzyść na przyszłość: za każdy pełny rok opłacania podwójnej (lub dodatkowej) składki przysługuje później dodatek do emerytury rolniczej w wysokości 0,5% emerytury podstawowej za rok. Dodatek jest waloryzowany razem z emeryturą podstawową. Dokładną aktualną kwotę składki i dodatku sprawdź w KRUS — jest co roku waloryzowana.

Terminy, których nie wolno przegapić

Jeśli kwota podatku przekroczy próg graniczny albo zaświadczenie nie wpłynie w terminie, ubezpieczenie rolnicze ustaje z dniem, do którego należało je złożyć — wówczas obowiązkiem przedsiębiorcy jest rejestracja w ZUS.

Przejście z KRUS do ZUS — kiedy jest obowiązkowe

Przejście do ZUS następuje, gdy rolnik nie spełnia warunków pozostania w KRUS — na przykład nie miał wymaganych 3 lat ubezpieczenia, spóźnił się z oświadczeniem, przekroczył kwotę graniczną podatku albo podejmuje zatrudnienie (umowa o pracę, w wielu przypadkach również umowa zlecenia), które rodzi obowiązek ubezpieczenia powszechnego. W praktyce oznacza to wyrejestrowanie z KRUS i zgłoszenie do ubezpieczeń w ZUS. Warto wcześniej skonsultować sytuację w obu instytucjach, bo zasady różnią się w zależności od rodzaju działalności i formy zatrudnienia.

Jak liczy się emerytura rolnicza z KRUS

Emerytura rolnicza w powszechnym wieku emerytalnym składa się z dwóch części:

• Część składkowa — zależy od liczby lat podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu rolników (i opłacania składek);
• Część uzupełniająca — finansowana z dotacji budżetu państwa, ustalana w odniesieniu do emerytury podstawowej.

Część uzupełniająca wynosi 95% emerytury podstawowej, jeżeli liczba lat przyjęta do części składkowej jest mniejsza niż 20. Za każdy pełny rok powyżej 20 lat część uzupełniającą obniża się o 0,5% emerytury podstawowej, jednak nie może ona spaść poniżej 85% emerytury podstawowej. Suma obu części nie może być niższa od emerytury podstawowej. Emerytury i renty rolnicze są waloryzowane co roku w marcu (przy wypłacie kwartalnej — od kwietnia) przez pomnożenie emerytury podstawowej przez indywidualne wskaźniki świadczenia.

Konkretna kwota emerytury podstawowej jest waloryzowana co roku — aktualną wartość na 2026 r. sprawdź w KRUS, bo to ona przekłada się bezpośrednio na wysokość świadczenia.

Doliczanie okresów ZUS i warunek zaprzestania działalności rolniczej

Osobom urodzonym przed 1 stycznia 1949 r. przy ustalaniu prawa i wysokości emerytury rolniczej uwzględnia się również okresy innego ubezpieczenia (np. pracowniczego w ZUS). W nowszych rocznikach KRUS i ZUS wypłacają zwykle odrębne świadczenia za odrębne okresy — okresy „zusowskie” liczy ZUS, a rolnicze KRUS; nie sumuje się ich dowolnie w jednym świadczeniu. Jeśli masz okresy w obu systemach, poproś o wyliczenie w każdej instytucji osobno.

Ważny warunek wypłaty: część uzupełniająca emerytury rolniczej jest zawieszana, jeśli emeryt nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej. Zaprzestanie działalności rolniczej (np. przekazanie lub wydzierżawienie gospodarstwa) jest warunkiem wypłaty części uzupełniającej. Świadczenie może być też zawieszane lub zmniejszane w razie osiągania przychodu przekraczającego progi określone w przepisach.

Najczęstsze błędy rolników z działalnością

• Spóźnienie ze złożeniem oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia w KRUS (14 dni) — automatyczne przejście do ZUS od dnia startu działalności.
• Niezłożenie do 31 maja zaświadczenia o należnym podatku — ustanie ubezpieczenia rolniczego.
• Przekonanie, że da się pobierać dwie pełne emerytury (KRUS i ZUS) za te same lata — okresy nie są podwójnie liczone.
• Pobieranie pełnej emerytury rolniczej mimo dalszego faktycznego prowadzenia gospodarstwa — zawieszenie części uzupełniającej.

Ponieważ kwoty (składka podstawowa, emerytura podstawowa, dodatki) są corocznie waloryzowane, przed decyzjami finansowymi potwierdź aktualne wartości bezpośrednio w KRUS lub ZUS.