Wyobraź sobie, że nagle dowiadujesz się, że coś dziedziczysz — i nic z tym nie robisz. Brzmi jak przepis na katastrofę, prawda? No więc… w sumie już nie. Bo jeśli spadkobierca nie złoży w terminie żadnego oświadczenia, to i tak przejmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. A to znaczy mniej więcej tyle, że za długi zmarłego odpowiada tylko do wartości tego, co odziedziczył. Taki skutek wynika wprost z Kodeksu cywilnego i obowiązuje nadal w 2026 roku.

Ta reguła działa od nowelizacji wprowadzonej ustawą z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie 18 października 2015 r. Wcześniej było gorzej — bo milczenie spadkobiercy oznaczało przyjęcie proste, czyli pełną, nieograniczoną odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego. No i sporo osób się na tym przejechało.

Tutaj kluczowy jest art. 1015 Kodeksu cywilnego. Ten przepis wyznacza nam pół roku na decyzję. „Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania” — tak mówi § 1 tego artykułu.

I teraz uwaga, bo to się myli najczęściej: termin liczymy nie od śmierci spadkodawcy, tylko od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się, że w ogóle dziedziczy. Dla spadkobierców ustawowych to zwykle moment, kiedy dowiadują się o zgonie. A dla dalszych krewnych te sześć miesięcy startuje później — często dopiero wtedy, gdy najbliżsi odrzucą spadek.

Co się dzieje po upływie tego okresu? To rozstrzyga § 2 tego samego artykułu. „Brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym w § 1 jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza” — głosi przepis. Czyli bierność nie prowadzi już do finansowej katastrofy, jak to było przed 2015 rokiem. I dobrze.

Samą istotę tego ograniczenia odpowiedzialności opisuje art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim spadkobierca „ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku”. Mówiąc po ludzku — jeżeli długów jest więcej niż majątku, to wierzyciel i tak nie sięgnie do prywatnej kieszeni dziedzica.

I tu ciekawostka: żeby wybrać tę formę, zwykle nie musisz robić nic. Wystarczy nie składać oświadczenia o przyjęciu wprost i już. Ale jak ktoś woli mieć to czarno na białym, to może złożyć wyraźne oświadczenie przed notariuszem albo w sądzie, na podstawie art. 1012 Kodeksu cywilnego, który dopuszcza przyjęcie spadku „z ograniczeniem tej odpowiedzialności (z dobrodziejstwem inwentarza)”.

No i ta ochrona ma swój warunek techniczny — bo coś za coś. Żeby ustalić, do jakiej kwoty w ogóle sięga ta odpowiedzialność, trzeba jakoś wykazać stan majątku. Służy do tego wykaz inwentarza, który spadkobierca składa sam — w sądzie albo przed notariuszem — albo spis inwentarza, ten sporządza już komornik na zlecenie sądu.

Wykaz inwentarza to rozwiązanie tańsze, i w wielu przypadkach po prostu wygodniejsze. Wprowadziła je akurat dopiero ta nowelizacja z 2015 roku; wcześniej majątek wyceniał wyłącznie komornik, a to oczywiście generowało koszty. W wykazie spadkobierca ujawnia aktywa i długi spadku razem z ich wartością według stanu z chwili otwarcia spadku.

Ale spokojnie, przepisy nie zwalniają nas z rzetelności — kombinować się nie opłaca. Spadkobierca, który podstępnie pominął w wykazie jakieś składniki majątku albo podał długi, których nie ma, traci całą ochronę i odpowiada za zobowiązania już bez żadnego ograniczenia kwotowego.

A osoby, które chcą uciec od długów całkowicie, mają osobną drogę — odrzucenie spadku, w tym samym sześciomiesięcznym terminie. Wtedy traktuje się je tak, jakby w ogóle nie dożyły otwarcia spadku, a udział przechodzi na kolejnych w kolejności dziedziczenia… w tym, co warto pamiętać, na małoletnie dzieci.

A samo oświadczenie o odrzuceniu lub przyjęciu spadku przyjmuje sąd rejonowy właściwy dla miejsca zamieszkania składającego albo notariusz.