Przewlekła obturacyjna choroba płuc — w Polsce mamy z nią mniej więcej dwa miliony osób, a tak naprawdę rozpoznanie i stałe leczenie ma niespełna 600 tysięcy z nich. Reszta? No właśnie. „POChP jest już trzecią przyczyną zgonów ludzi na świecie” — podaje serwis Medycyny Praktycznej, powołując się na dane Światowej Organizacji Zdrowia. A spora część tych nierozpoznanych to seniorzy po sześćdziesiątce, którzy latami biorą duszność i kaszel za naturalny objaw wieku… a nie za chorobę, która ma rozpoznawalne objawy i konkretne leczenie.
I tu dochodzimy do sedna, bo skala niedodiagnozowania jest naprawdę kluczowa. Specjaliści szacują, że nawet 80 procent osób z POChP w ogóle nie wie, że ją ma. Rocznie ta choroba odpowiada w Polsce za jakieś 14 tysięcy zgonów, przy czym część pacjentów umiera nie wprost na niewydolność oddechową, tylko na zawały i udary, do których POChP się po prostu dokłada.
POChP: objawy i leczenie według wytycznych GOLD
Zacznijmy od tego, co pulmonolodzy każą traktować poważnie — czyli duszność wysiłkowa, która narasta z miesiąca na miesiąc. Najpierw łapie nas przy wchodzeniu po schodach. Potem przy ubieraniu się. Do tego dochodzi przewlekły kaszel, zwykle poranny, no i odkrztuszanie wydzieliny, które senior raczej zrzuca na „papierosowy kaszel”.
I właśnie ten mechanizm bagatelizowania objawów napędza całą tę statystykę. Lekarze rodzinni zrzeszeni w środowisku POZ mówią wprost: im wcześniej rozpoznana POChP, tym wolniej spada wydolność płuc. Czyli przesunięcie diagnozy o kilka lat to nie jakiś detal, tylko różnica między chorobą kontrolowaną a tlenoterapią.
A rozpoznanie opiera się na jednym badaniu — na spirometrii. Mierzy ona pojemność płuc i szybkość wydechu, a wynik decyduje o tym, czy obturacja w ogóle istnieje. Bez spirometrii nie ma formalnego rozpoznania POChP… są tylko podejrzenia.
Spirometria bez skierowania w programie NFZ
„Aby wziąć udział w programie, nie jest potrzebne skierowanie” — czytamy w opisie programu profilaktyki chorób odtytoniowych na rządowym portalu pacjent.gov.pl. To ten sam program, w ramach którego palący senior może bezpłatnie zrobić spirometrię w przychodni POZ mającej umowę z Funduszem.
A kryteria są w sumie policzalne. Badanie obejmuje osoby w wieku od 40 do 65 lat, palące, które nie miały wykonanej spirometrii w tym programie w ciągu ostatnich trzech lat i nie mają wcześniej rozpoznanej POChP, przewlekłego zapalenia oskrzeli ani rozedmy. Etap podstawowy zawiera poradę dotyczącą skutków palenia, badanie i właśnie spirometrię.
Listę placówek realizujących program znajdziemy w oddziałach wojewódzkich NFZ. Zapisujemy się osobiście albo telefonicznie, bez kolejki przez specjalistę. I szczerze — senior, który całe życie palił i od roku łapie zadyszkę, mieści się w tej grupie niemal podręcznikowo.
Leczenie wziewne: dwa leki, najlepiej w jednym inhalatorze
Podstawą farmakoterapii POChP są leki rozszerzające oskrzela z dwóch grup — czyli LAMA i LABA. „Światowy standard terapii POChP to kombinacja dwóch grup leków rozszerzających oskrzela, LAMA i LABA, najlepiej stosowanych łącznie w jednym inhalatorze” — relacjonują materiały kliniczne dotyczące roli inhalatorów w tej chorobie. I uwaga: jeden inhalator zamiast dwóch to nie jest wygoda dla samej wygody, tylko po prostu większa szansa, że senior weźmie ten lek regularnie.
Glikokortykosteroidy wziewne to trzecia grupa, ale nie dla każdego. Włącza się je, kiedy chory ma w roku co najmniej dwa zaostrzenia wymagające antybiotyku albo antybiotyku i sterydu doustnego. Wtedy do leków rozszerzających oskrzela dokładamy steryd wziewny — i tak właśnie powstaje terapia trójskładnikowa.
Tu pojawia się data, którą warto sobie zapamiętać. Na liście leków refundowanych obowiązującej od 1 września 2019 roku po raz pierwszy znalazła się wziewna terapia trójskładnikowa zamknięta w jednym inhalatorze. Wcześniej pacjent musiał łączyć leki z osobnych opakowań, co przy drżących rękach i słabym wzroku po siedemdziesiątce bywa realną barierą… naprawdę.
No i osobny problem to technika inhalacji. Pulmonolodzy powtarzają, że nawet najlepszy lek nie zadziała, jeśli senior wdycha go źle, a większość błędów dotyczy akurat koordynacji wdechu z naciśnięciem inhalatora. Stąd zalecenie, żeby przy każdej wizycie kontrolnej pokazać lekarzowi albo pielęgniarce, jak się z tego inhalatora korzysta.
Tlenoterapia domowa: próg 55 mm Hg decyduje
Kiedy płuca przestają dotleniać krew, wchodzi domowe leczenie tlenem. Kwalifikuje do niego gazometria w stabilnym stanie chorego. „Terapię rozważa się u pacjentów, u których ciśnienie parcjalne tlenu we krwi tętniczej wynosi 55 mm Hg lub mniej” — to próg powtarzany w opracowaniach poświęconych domowej tlenoterapii.
Jest też pewna furtka dla wartości troszkę wyższych. Przy PaO2 w przedziale od 56 do 59 mm Hg tlen można włączyć, jeśli współistnieją powikłania: nadciśnienie płucne, obrzęki obwodowe z powodu niewydolności serca albo policytemia, czyli nadmierna liczba czerwonych krwinek. Sam próg liczbowy wtedy nie wystarczy — muszą dołożyć się objawy z innych narządów.
Są też twarde wykluczenia, no i o nich nie wolno zapominać. Do domowego leczenia tlenem nie kwalifikują się pacjenci palący papierosy ani chorzy z nowotworem układu oddechowego. Ten pierwszy warunek dla wielu seniorów z POChP bywa progiem nie do przejścia, bo wymaga realnego rzucenia nałogu, a nie samej deklaracji.
A sama procedura zaczyna się u pulmonologa. Specjalista kieruje pacjenta do Ośrodka Domowego Leczenia Tlenem, tam następuje rejestracja i kwalifikacja, a po niej chory bezpłatnie dostaje stacjonarny koncentrator tlenu do domu. Ośrodek odpowiada za serwis urządzenia, dostawę akcesoriów i nadzór pielęgniarski. Tlen przy kwalifikacji do tlenoterapii stosujemy przez co najmniej kilkanaście godzin na dobę — to nie jest aparat „na duszność doraźnie”.
A jak te progi i koszty wyglądają zestawione obok siebie, pokazuje poniższe zestawienie:
| Świadczenie z NFZ | Kryterium liczbowe | Koszt dla pacjenta |
|---|---|---|
| Spirometria w programie odtytoniowym | wiek 40–65 lat, osoba paląca, bez spirometrii w programie od 3 lat | 0 zł |
| Domowe leczenie tlenem (DLT) | PaO2 ≤ 55 mm Hg w stabilnym stanie | 0 zł (koncentrator + serwis) |
| DLT z powikłaniami | PaO2 56–59 mm Hg + nadciśnienie płucne, obrzęki lub policytemia | 0 zł |
Zaostrzenie POChP to stan, który zmienia rokowanie
Każde ciężkie zaostrzenie pogarsza rokowanie i przyspiesza spadek wydolności płuc — na to zwracają uwagę pulmonolodzy walczący o szersze leczenie tej choroby. Zaostrzenie poznajemy po nasileniu duszności, po zmianie ilości i koloru odkrztuszanej wydzieliny, no i po gorączce. Często kończy się to antybiotykiem, sterydem doustnym, a w cięższych przypadkach szpitalem.
I tu ważne: profilaktyka zaostrzeń to nie tylko leki. Należą do niej szczepienia, które seniorom z POChP zaleca się rutynowo — przeciw grypie co sezon i przeciw pneumokokom. Bo każda infekcja dróg oddechowych u chorego na POChP to potencjalny zapalnik kolejnego zaostrzenia.
Najmocniejszą interwencją pozostaje jednak rzucenie palenia. Zaprzestanie palenia to jedyne działanie, które realnie spowalnia postęp POChP — żaden inhalator tego nie zastąpi, a dla kwalifikacji do tlenoterapii jest wręcz warunkiem wstępnym. I uwaga: senior, który rzuca papierosy w wieku 68 lat, wciąż zyskuje, bo zwalnia tempo utraty funkcji płuc, nawet jeśli już ich nie odbuduje.
Coraz częściej wraca też pytanie o rehabilitację oddechową. Obejmuje ona trening wysiłkowy, naukę technik oddychania i edukację, a jej celem jest poprawa tolerancji wysiłku u chorego, który boi się wyjść z domu, bo „brakuje mu tchu”. Po szczegóły dotyczące codziennego funkcjonowania z chorobą płuc warto sięgnąć do poradnika dla seniorów na naszych łamach.
Na koniec jeszcze jedno: termin zapisu na bezpłatną spirometrię w programie odtytoniowym nie jest ograniczony datą roczną — placówki POZ z umową prowadzą go na bieżąco, a chętny zgłasza się do nich osobiście albo telefonicznie, bez skierowania.
Najczęstsze pytania
Ile osób w Polsce choruje na POChP
Szacuje się, że na POChP choruje w Polsce ok. 2 mln osób, jednak stałe rozpoznanie i leczenie ma mniej niż 600 tys. z nich. Specjaliści oceniają, że nawet 80% chorych nie zna swojej diagnozy, bo duszność i kaszel mylnie przypisują wiekowi lub paleniu.
Jak zrobić spirometrię bez skierowania
W ramach programu profilaktyki chorób odtytoniowych NFZ spirometrię można wykonać bezpłatnie i bez skierowania w przychodni POZ mającej umowę z Funduszem. Badanie obejmuje osoby w wieku 40–65 lat, palące, bez wcześniej rozpoznanej POChP, które nie robiły spirometrii w tym programie w ciągu ostatnich 3 lat. Listę placówek znajdziesz w oddziale wojewódzkim NFZ lub rejestrując się bezpośrednio w przychodni.
Jakie leki na POChP są refundowane
Podstawą refundowanego leczenia POChP są leki rozszerzające oskrzela z grup LAMA i LABA, stosowane najlepiej łącznie w jednym inhalatorze. Od 1 września 2019 r. na liście refundacyjnej znalazła się wziewna terapia trójskładnikowa (LAMA+LABA+glikokortykosteroid wziewny) w jednym inhalatorze — jest ona wskazana przy co najmniej dwóch zaostrzeniach wymagających antybiotyku lub sterydu doustnego w ciągu roku.
Kiedy przysługuje tlenoterapia domowa z NFZ
Domowa tlenoterapia finansowana przez NFZ przysługuje, gdy ciśnienie parcjalne tlenu we krwi tętniczej (PaO2) wynosi 55 mm Hg lub mniej, potwierdzone gazometrią w stabilnym stanie chorego. Przy wartościach 56–59 mm Hg kwalifikacja jest możliwa, jeśli współistnieją powikłania takie jak nadciśnienie płucne, obrzęki obwodowe lub policytemia.
Kto nie może dostać tlenu domowego z NFZ
Z domowego leczenia tlenem wykluczone są osoby aktywnie palące papierosy oraz pacjenci z nowotworem układu oddechowego. Warunek rzucenia palenia musi być realnie spełniony — sama deklaracja nie wystarczy do kwalifikacji przez ośrodek domowego leczenia tlenem.
Jakie są pierwsze objawy POChP u seniora
Najczęstszym wczesnym objawem POChP jest narastająca duszność wysiłkowa — początkowo przy wchodzeniu po schodach, z czasem nawet przy ubieraniu się. Towarzyszy jej przewlekły kaszel poranny z odkrztuszaniem wydzieliny, który seniorzy często bagatelizują jako 'kaszel palacza'. Bez spirometrii nie można formalnie potwierdzić rozpoznania POChP.
Źródła
Marcin Lemański — redaktor wsypa.pl. Pisze o finansach, emeryturach, świadczeniach i zdrowiu osób 50+. Materiały opiera na oficjalnych źródłach (ZUS, KRUS, NFZ, Ministerstwo Zdrowia, URE) i weryfikuje przed publikacją.
Więcej artykułów autora →