W Polsce mamy zdiagnozowanych jakieś 420 tysięcy chorych na jaskrę… ale wiesz co? Sami okuliści mówią, że tak naprawdę choruje ponad 800 tysięcy osób. Czyli policzmy to sobie na chłopski rozum — nawet 400 tysięcy ludzi nosi tę chorobę w sobie i kompletnie o tym nie wie. I tu jest cały problem, bo jaskra u seniora przez długie lata prawie nic nie pokazuje, a leczyć zaczynamy ją zwykle dopiero wtedy, kiedy kawałek wzroku jest już stracony na zawsze. No i nie jest sama — drugim takim cichym zabójcą widzenia po sześćdziesiątce jest zwyrodnienie plamki żółtej, czyli w skrócie AMD.
Obie te choroby działają trochę inaczej, ale w jednym punkcie się spotykają. Atakują po cichu i najczęściej dopiero, kiedy mamy przekroczone 60 lat. Dlatego okuliści o jaskrze mówią „cichy złodziej wzroku”, a o AMD — że to taka choroba, która zabiera nam środek obrazu, a obrzeża jakoś tam zostawia.
Cichy złodziej wzroku zaczyna od bocznego pola widzenia
Jaskra to przewlekłe uszkodzenie nerwu wzrokowego, najczęściej przez zbyt wysokie ciśnienie w środku gałki ocznej. Włókna nerwowe, te od widzenia, giną nam stopniowo. A mózg długo to nadrabia, kombinuje, łata dziury… więc chory po prostu nic nie czuje.
Pierwsze idzie pole boczne. Czyli przestajemy dostrzegać to, co po bokach, a ostrość na wprost trzyma się prawie do samego końca. Stąd to słynne „widzenie tunelowe” — obraz jak przez rurę. I dopiero jak senior zaczyna obijać się o framugi albo nie widzi kogoś, kto idzie z boku, to znaczy, że choroba siedzi w nim już raczej od lat.
Trochę inaczej wygląda jaskra zamykającego się kąta. Tu nie ma ciszy, tu jest atak — silny ból oka i głowy, oko czerwone, do tego nudności, czasem wymioty. To jest stan nagły, z którym lecimy do okulisty natychmiast, bo w ciągu kilku godzin można stracić wzrok na zawsze.
Najgorsza jest jednak statystyka rozpoznań. Z danych, które przytaczają okuliści, wynika, że aż 70 procent przypadków jaskry wykrywamy za późno, czyli już wtedy, kiedy nerw jest mocno uszkodzony. „Choroba może rozwijać się latami, nie wysyłając sygnałów ostrzegawczych” — podkreślają specjaliści w czasie corocznego Światowego Tygodnia Jaskry, kiedy to w wielu miejscach robi się darmowe badania przesiewowe.
AMD odbiera środek obrazu, nie boki
Zwyrodnienie plamki żółtej działa odwrotnie niż jaskra. Uderza w sam środek siatkówki, czyli w plamkę, która odpowiada za ostre, szczegółowe widzenie. I co się robi… senior z AMD widzi obrzeża sceny, ale w środku ma plamę albo takie zamazanie.
Charakterystyczny i wczesny sygnał to falowanie linii prostych. Futryna drzwi, krawędź stołu, kratka w kalendarzu — wszystko wygina się w łuk. Do tego dochodzi gorsze widzenie o zmierzchu i przy słabym świetle, no i problem z rozpoznawaniem twarzy. A litery w gazecie znikają w środku wersu.
AMD ma dwie postaci. Sucha rozwija się powoli i na nią dziś nie ma refundowanej terapii przyczynowej — zostaje nam suplementacja i spowalnianie tego, co się dzieje. Postać wysiękowa, czyli ta zwana mokrą, idzie szybko, bo pod siatkówką tworzą się nieprawidłowe naczynia i one przeciekają. No i akurat ta mokra postać jest objęta publicznym programem leczenia.
Różnicę między tymi dwiema chorobami warto sobie poukładać w głowie, zanim w ogóle trafimy do gabinetu. Jaskra zabiera pole widzenia od zewnątrz, a AMD niszczy je od środka. Pierwsza grozi całkowitą ślepotą, druga zwykle nie zabiera nam resztek widzenia obwodowego, ale za to zwykłe codzienne czynności robią się przez nią niemożliwe.
Program lekowy B.70 leczy mokrą postać AMD za darmo
Refundowane leczenie wysiękowego AMD działa w Polsce na podstawie obwieszczenia Ministra Zdrowia jako program lekowy oznaczony symbolem B.70. Pacjenci z mokrą postacią dostają w jego ramach iniekcje doszklistkowe lekami z grupy anty-VEGF, które hamują rozrost tych nieprawidłowych naczyń.
W programie refundowane są kolejne cząsteczki: ranibizumab, aflibercept, brolucyzumab oraz faricymab. Zastrzyk podaje się bezpośrednio do oka, ale wcześniej znieczula się je kroplami, więc dla pacjenta to praktycznie bezbolesne. No i ten cykl powtarzamy przez wiele miesięcy, a czasem i lat, bo choroba wraca, jak tylko odstawimy terapię.
Wejście do programu wyznacza twarda granica liczbowa. Najlepsza skorygowana ostrość wzroku w leczonym oku musi się mieścić pomiędzy 0,2 a 0,8 według tablicy Snellena. I co istotne — ten próg działa też w drugą stronę. Spadek ostrości poniżej 0,2, jeśli utrzyma się dłużej niż dwa miesiące, jest kryterium wyłączenia z programu.
W praktyce wygląda to mniej więcej tak: senior z ostrością 0,3 kwalifikuje się do leczenia, ale jeśli mimo terapii jego wzrok spadnie do 0,15 i tak zostanie ponad dwa miesiące, to traci miejsce w programie. Dlatego okuliści powtarzają, że w AMD liczy się czas — im wcześniej złapiemy mokrą postać, tym większa szansa, że pacjent w ogóle zmieści się w tych widełkach.
| Program lekowy B.70 — kluczowe progi | Wartość |
|---|---|
| Finansowana postać AMD | wysiękowa (mokra) |
| Ostrość wzroku kwalifikująca | 0,2–0,8 (tablica Snellena) |
| Kryterium wyłączenia | spadek poniżej 0,2 przez ponad 2 miesiące |
| Leki anty-VEGF | ranibizumab, aflibercept, brolucyzumab, faricymab |
| Sposób podania | iniekcja doszklistkowa po znieczuleniu kroplami |
Jaskra u seniora: objawy i leczenie według reguł NFZ
Leczenie jaskry wygląda inaczej niż terapia AMD, bo tu chodzi o to, żeby obniżyć ciśnienie wewnątrzgałkowe i zatrzymać dalsze niszczenie nerwu. Tego, co już zniknęło nam z pola widzenia, nie odzyskamy — możemy tylko chronić to, co jeszcze zostało.
Podstawą są krople obniżające ciśnienie, stosowane codziennie i często już do końca życia. Część z nich jest refundowana, więc senior płaci tylko ułamek ceny. A gdy krople nie dają rady, to wchodzą w grę zabiegi laserowe albo operacja, na przykład trabekulektomia, która robi nową drogę odpływu dla cieczy wodnistej.
Najważniejsze i tak zostaje rozpoznanie, a to wymaga badania, nie samopoczucia. Okuliści zalecają, żeby po 40. roku życia kontrolować wzrok regularnie, a po 60. — przynajmniej raz w roku, zwłaszcza jak jaskra była w rodzinie. Podczas wizyty lekarz mierzy ciśnienie wewnątrzgałkowe, ocenia tarczę nerwu wzrokowego i bada pole widzenia.
Grupy ryzyka są nieźle opisane. Poza wiekiem to wysoka krótkowzroczność albo nadwzroczność, cukrzyca, niskie ciśnienie tętnicze i przypadki jaskry u rodziców czy rodzeństwa. „Jaskra na wczesnym etapie jest trudna do samodzielnego rozpoznania” — przypominają specjaliści, i dlatego badanie przesiewowe traktujemy w sumie jako jedyną realną profilaktykę.
Skala problemu rośnie razem ze starzeniem się społeczeństwa
Liczby same pokazują, dlaczego okulistyka senioralna robi się tematem zdrowia publicznego. Na świecie z jaskrą żyje 80,5 miliona osób, a prognozy mówią o wzroście do 186,6 miliona do 2060 roku. A w Polsce ten trend nakłada się jeszcze na szybkie starzenie się populacji.
AMD idzie tą samą krzywą. Ryzyko wysiękowej postaci rośnie z każdą dekadą po sześćdziesiątce, a razem z nim rośnie liczba pacjentów, którzy potrzebują comiesięcznych iniekcji w programie B.70. Mokra postać bez leczenia prowadzi do trwałego ubytku widzenia centralnego w ciągu miesięcy.
Wczesne wykrycie zmienia rokowanie w obu chorobach. W jaskrze pozwala zatrzymać utratę pola widzenia, w AMD daje szansę, żeby zmieścić się w tym progu ostrości 0,2–0,8, który otwiera drzwi do refundowanej terapii. I tu, i tu decyduje jedno — czy senior trafi do okulisty, zanim w ogóle poczuje, że coś jest nie tak.
Bezpłatne badania w kierunku jaskry robi się co roku w marcu, podczas Światowego Tygodnia Jaskry, w placówkach w całym kraju. Pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego trwa kilka minut, a na takie badanie przesiewowe nie potrzeba żadnego skierowania.
Najczęstsze pytania
Jakie są pierwsze objawy jaskry u seniora?
Przez wiele lat jaskra nie daje żadnych objawów — mózg kompensuje ubytki w polu widzenia. Pierwszym sygnałem jest zwężenie widzenia bocznego: senior zaczyna się obijać o framugę lub nie zauważa osób idących z boku. Ostrość wzroku na wprost utrzymuje się prawie do samego końca, co sprawia, że choroba jest wykrywana zbyt późno.
Jakie są pierwsze objawy AMD (zwyrodnienia plamki żółtej)?
Wczesnym i charakterystycznym objawem AMD jest falowanie linii prostych — futryna drzwi czy krawędź stołu wyglądają jak wygięte w łuk. Dochodzi do tego plama lub zamazanie w centrum pola widzenia, trudności z rozpoznawaniem twarzy i czytaniem oraz gorsze widzenie przy słabym świetle.
Co to jest program lekowy B.70 i kto może skorzystać?
Program lekowy B.70 to refundowane przez NFZ leczenie wysiękowej (mokrej) postaci AMD. Warunkiem wejścia do programu jest ostrość wzroku w leczonym oku między 0,2 a 0,8 według tablicy Snellena. Skierowanie może wystawić okulista, internista lub lekarz podstawowej opieki zdrowotnej.
Jakie leki na AMD są refundowane w Polsce?
W ramach programu B.70 refundowane są cztery leki z grupy anty-VEGF: ranibizumab, aflibercept, brolucyzumab i faricymab. Podaje się je w formie iniekcji doszklistkowych — oko jest wcześniej znieczulane kroplami, więc zabieg jest praktycznie bezbolesny. Terapię powtarza się przez wiele miesięcy lub lat.
Ile osób w Polsce choruje na jaskrę?
Oficjalnie zdiagnozowanych jest około 420 tys. chorych na jaskrę, jednak okuliści szacują, że rzeczywista liczba przekracza 800 tys. osób. Oznacza to, że nawet 400 tys. Polaków może mieć jaskrę i kompletnie o tym nie wiedzieć.
Czym różni się jaskra od zwyrodnienia plamki żółtej?
Jaskra niszczy nerw wzrokowy i odbiera pole widzenia od zewnątrz, stopniowo prowadząc do całkowitej ślepoty. AMD atakuje plamkę żółtą i niszczy widzenie centralne — senior widzi obrzeża sceny, ale traci zdolność czytania czy rozpoznawania twarzy. Sucha postać AMD nie ma refundowanej terapii przyczynowej; mokra postać jest leczona w programie B.70.
Źródła
Marcin Lemański — redaktor wsypa.pl. Pisze o finansach, emeryturach, świadczeniach i zdrowiu osób 50+. Materiały opiera na oficjalnych źródłach (ZUS, KRUS, NFZ, Ministerstwo Zdrowia, URE) i weryfikuje przed publikacją.
Więcej artykułów autora →Tagi: #AMD #jaskra #NFZ program lekowy #okulistyka #wzrok seniora